Государственный республиканский академический Уйгурский театр
музыкальной комедии им.К.Кужамьярова

УЙҒУР ТЕАТРИ – МУСТӘҚИЛЛИК ЖИЛЛИРИДА

7 октября 2021

Уйғур театриниң тәрәққияти интайин мурәккәп тарихий вәзийәтләр қайнимиға дуч кәлди. Һәрхил қариму-қаршилиқларға толуп-ташқан,  өткән әсирниң 30-жиллиридики аммивий тәқипләшләр қизғин овҗ алған, дәһшәтлик Улуқ Вәтән уруши әвҗигә чиққан мурәккәп дәвриләрдә  уйғур сәнъәткарлири ирадилик тонутуп, өзлиригә жүкләнгән вәзипиниң һөддисидин утуқлуқ чиқти. Уйғур театри талантлиқ  актерлар, режиссерлар, композиторлар, язғучи-шаир вә рәссамларни бирләштүрүп, сәһнимиздә адаләтлик, хәлиқ мәнпийити, миллий истиқлалийәт үчүн мурассәсиз күрәш қилған Садир Палван, Маһмут Ғоҗамияров, Назугум, Ипархан, Аманнисахан, Абдурешитхан, Лутпулла, Билал Назим, Абдулла Розибақиев, Барчуқ Арт Текин, Баянчур, Йүсүп Хас Һаҗип, Маһмут Қәшқәрий, Абдуқадир Дамоллам кәби ярқин образлар галереясини яратти. Миллий драматургиямизниң нәмунилирини Қ.Ғоҗамияров башлиған бирқатар кәспий композиторлиримиз өзлириниң лирика вә қәһриманлиқ роһида суғирилған  музыкилири арқилиқ бейитти. Шундақла мәшһур қазақ язғучиси Сәбит Муқанов: «Он икки муқам – уйғур хәлқиниң «а» дин тартип, «я» һәрипигичә болған һәммә нахша-музыка байлиғини өз ичигә алған қамус» дәп тәриплигинидәк, муқамлиримизниң сәһнимиздики тутқан орниму  алаһидә. 


Қазақстан – көпмилләтлик мәмликәт болуп, елимиз театрлири бүгүн алтә тилда – қазақ, рус, немис, корей, өзбәк вә уйғур тиллирида паалийәт елип бармақта. Кәспий театримиз миллий драматургиямиз билән биллә, қериндаш хәлиқләр вә җаһан драматургияси арқилиқ шу хәлиқләрниңму өзигә хас алаһидиликлирини, пүткүл инсанийәтни ойландуридиған, тәшвишләндүридиған аләмшумул муәммаларни мәйданға елип чиқти. Қутлуқ дәргаһимизниң сәксән йәттә жил җәриянидики тәрәққиятида қазақ, рус, өзбәк, әрмән хәлиқлириниң мәшһур режиссерлири өзлириниң өчмәс излирини қалдуруп кәтти вә Уйғур театридин сәһнә маһирлириниң әҗайип чоң сулалиси йетилип чиқти.  2005-жили театримизға Қазақстанниң Хәлиқ артисти, Қазақстан Дөләт мукапитиниң лауреати, хәлқимизниң мәшһур композитори, дөләт әрбаби Қуддус Ғоҗамияровниң нами берилди.                   
Қазақстан мустәқиллигигә оттуз жил толуватқан бу күнләрдә бизму сәнъитимизниң қутлуқ дәргаһиниң мошу җәриянда еришкән утуқлири билән һәқлиқ рәвиштә пәхирлинимиз. Мошу йәрдә театримиз бенаси биринчи қетим реконструкция қилинған вақитни әскә елип өткүмиз келиду. Бу елимиз еғир ихтисадий вәзийәтни баштин кәчүрүватқан мәзгилләр еди. Шундақ шараитта Уйғур театри дәсләпки қетим телемарафон өткүзүп, маддий ярдәм сорап хәлқимизгә мураҗиәт қилди. Шу пәйттә сәһнигә көтирилгән Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән артисти, Анархан ролини тунҗа қетим сәһнигә елип чиққан пешқәдәм сәнъәткаримиз, һели мәрһум Хеличәм Илиева:
– Әзиз хәлқим! Аппақ чачлиқ ана сүпитим билән силәрдин ярдәм сораймән. Әзизлирим, биз сәнъәтхумар хәлиққу! Әзәлдин сәнъәткә тәшна, мәдәнийәтлик, саватлиқ пүтүнсүрүк бир милләтниң өз театри тәғдиригә бепәрва қарап турмайдиғанлиғиға ишинимән. Шәхсән өзәм бир айлиқ пенсия пулумни ианә қилимән. Әлвәттә, бу аз пул. Лекин театрниң қурулуши үчүн бир тал миқ мениң намимдин қеқилса, көңлүм арам тепип, у дунияға барғандиму, пут-қолумни узун созуп,  хатирҗәм ятимән, – дәп көпчиликниң қәлбини бир тәвритивәткән еди. 
Кейинирәк мундақ марафонлар елимизниң уйғурлар зич яшайдиған тәвәлиридиму өткүзүлүп, театр қурулуши һәқиқий мәнасида хәлиқ қурулушиға айлинип кәтти. Миллитимизниң мәрт-мәрданә оғланлириниң, ханим-қизлиримиз билән ана-момилиримизниң, һәтта пенсионерлиримиз билән студентлиримизниң күч чиқириши түпәйли, шундақла һөкүмәт тәрипидин бөлүнүшкә тегишлик болған мәбләғму өз вақтида һәл қилинип, биз гәп қиливатқан  қурулуш ишлири утуқлуқ аяқлашти.


Хәйрият,  һәммимиз арзу қилип күткән дәқиқиләрму ахири йетип кәлди. Миллий театримиз 2002-жили 1-октябрь күни тамашибинлиримизға өз ишигини қайтидин кәң ачти. У күн биз, театр коллективи үчүнла әмәс, бәлки пүтүн қазақстанлиқ уйғурларниң мәдәний һаятидики унтулмас тарихий вақиә болғанлиғи талашсиз. Чүнки шу пәйттә театримизни елимизниң Тунҗа  Президенти зиярәт қилған еди. Әйнә шу вақитта Нурсултан Назарбаев: «...Бизниң елимиз – мустәқил Қазақстанниң көпмилләтлик дөләт екәнлиги һәммиңларға мәлум. Униң ичидә қазақ билән уйғур – томури бир түркий хәлиқләр. Бизниң нахша-сазимизму, тилимизму йеқин. Шуңлашқа биз әсирләр давамида иҗил-инақ яшап келиватимиз. Шәхсән өзәм уйғурларға дайим һөрмәт билән қараймән. Улар қазақ хәлқи билән янму-ян туруп, елимизниң һәм ихтисадий, һәм мәдәний тәрәққиятиға мунасип төһписини қошуп келиватиду. Шуңлашқа мени дайим қоллап-қувәтләп келиватқиниңлар үчүн миннәтдарлиқ билдүримән» – дегән иллиқ ләвзини изһар қилди. Әлвәттә, Дөләт рәһбириниң жүригидин чиққан чоңқур мәзмунлуқ ушбу тәбрик сөзлири һәммимизни  һаяҗанға бөлигән еди.     
2018 – 2020-жиллар давамида жүргүзүлгән мурәккәп җөндәш нәтиҗисидә театрниң сәһнә комплекси, вестибюль, фойе вә тамашибин зали пүтүнләй йеңиланди, заманивий мурәккәп  технологиялик җабдуқлар билән тәминләнди. Қолайлиқ зал, орунлар, икки қәвәтлик балкон, лоджа – буларниң һәммиси заманивий театр тәләплиригә җавап бериду. 
30 жил... Бу бир қаримаққа қисқила бир җәрияндәк билиниду. Амма театримиз тарихиға көз ташлайдекәнмиз, мошу оттуз жил ичидила уйғур сәньити тәрәққиятиға бебаһа меһнәт сиңдүргән көплигән әҗайип есил сәнъәткарлиримиз  мәңгүлүк дунияға сәпәр чекипту. Илаһим, өз хәлқигә адил хизмәт қилған шу иптихарлиримизниң җайлири җәннәтләрдә болғай...
Шундақ қилип, өз паалийитини «көк көйнәкләр»  бәдиий һәвәскарлар өмигидин башлиған Уйғур театри бүгүнки күндә жуқури кәспийликкә еришип, тәркивидә икки йүзгә йеқин хадим паалийәт елип бериватқан чоң сәнъәт дәргаһиға айланди. Иҗадий  коллектив талантлиқ һәм мәхсус кәспий билимгә егә яшлардин тәркип тапқан. Улар өзлириниң һәртәрәплимә жуқури маһаритини ярқин музыкилиқ сәһнә әсәрлиридә, қоюлумларда, концерт программилирида намайиш қилмақта. Коллективта бу күнләрдә  драма трупписидин башқа, хәлиқара фестивальларниң лауреати «Нава» фольклор, җумһурийәтлик фестивальларниң лауреати «Рухсарә» уссул, «Яшлиқ» эстрада ансамбльлири паалийәт елип бармақта. 
Миллий театримиз өзиниң узун жиллиқ тәрәққиятида елимиз байриғини егиз көтирип, бирқатар мәмликәтләрниң чоң сәһнилиридә уйғур сәнъитини тонуштуруп, чоң утуқларға қол йәткүзди. Мисирниң Қаһирә шәһиридә болуп өткән IX экспериментал сәһнә әсәрлириниң хәлиқара фестивалида (1997), Венгриядә өткән «Медиавейв» фестивалида (2003 – 2005), Түркийәдики һәржили өтидиған хәлиқара сәнъәт фестивалида (2001 – 2004), Финляндиядә өткән «Ипәк йоли – 2000», Германияниң Мюльхайм (2007) шәһиридә өткән хәлиқ ара театр фестивальлирида, шундақла Башқуртстанниң Уфа шәһиридә өткән «Урал – Моно» (2008), Қирғизстанниң Бишкек шәһиридә өткән «Арт – Ордо» (2006), Әзәрбәйҗан Җумһурийитиниң Баку шәһиридә өткән «Мир мугама» (2009), Түркийәниң Кония шәһиридә өткән «Бир аваз – бир нәпәс» (2011) фестивальлирида лауреат, дипломант атилиши сөзүмизгә мисал болалайду. Униңдин башқа елимизниң Жезқазған, Орал, Нур-Султан,  Қизилорда, Алмута шәһәрлиридә өткүзүлгән түрлүк-түмән конкурс-фестивальларға қатнашқан драма труппимизниң, «Нава», «Рухсарә» ансамбльлириниң бирқатар артистлириниң жуқури дәриҗилик дипломлар билән тәғдирләнгәнлигиму сөзүмизниң ярқин испатидур.  
Оттуз жил ичидә гастрольлуқ паалийитимиз даирисиму хелила кәңийип, 1992-жили җәми әллик йәттә адәмдин ибарәт сәнъәткарлар тарихий  вәтинимизгә берип, һүнирини көрситип қайтти. Андин бир түркүм  артистлиримиз  Швейцария, Англия, АҚШ, Иран, Сингапур, Һиндистан қатарлиқ мәмликәтләрдә уссул вә музыка  сәньитимизни намайиш қилди.   
Оттуз жил ичидә  театримизға сирттин Исмет Хурмюзлю (Түркийә, 1992), Мунавәр Абдуллаева (Өзбәкстан, 2007), Барзу Абдураззақов (Таҗикстан, 2011), Есенғали Туяқов (Қазақстан, 2006), Күрәш Рәҗәп (ШУАР, 2015) охшаш атақлиқ сәнъәт намайәндилири тәклип қилинип, бизниң сәнъәткарлар билән иҗадий һәмкарлиқта иш елип барди.  Бу яхши әнъәнә һелиму өз давамини тапмақта. Бийил мошу қурлар муәллипиниң қәлимигә мәнсүп хәлқимизниң сөйүмлүк шаири Илия Бәхтияниң һаятиға беғишланған «Мениң билән муңдашқин...» намлиқ шеирий-музыкилиқ драмини М.Әвезов намидики Қазақ дөләт академиялик драма театриниң  режиссери Елик Нурсултанниң сәһниләштүргинини алаһидә қәйт қилғум келиду. «Мениң билән муңдашқин...» һәм язғучи Абдувәли Садировниң «Қәдирданлар» (реж. Я.Шәмиев) намлиқ заманивий драмилири – елимиз Мустәқиллигиниң 30 жиллиғиға  беғишланған әсәрләр.  Униңдин сирт Һакимҗан Гүлиевниң «Дәттикам» (реж. Ә.Искәндәров) намлиқ драмисиму яшлар аудиториясигә беғишланған болуп, җәмийитимиздә орун алған пажиә – наркомания һәм униң ечинарлиқ ақивети һәққидики әсәр. Мошу йәрдә пайтәхтимиз Нур-Султан шәһириниң 20 жиллиғиға беғишлап, «Астана» (муәллипи Ә.Һаширий, сәһниләштүргән М.Әхмәдиев) спектаклиниң сәһниләштүрүлгәнлигини ейтип өткүм келиду. Мәзкүр спектакль арқилиқ иҗадий коллектив елимиз театрлири арисида биринчиләрдин болуп, Қазақсстанниң Тунҗа Президенти Нурсултан Назарбаев образини сәһнидә гәвдиләндүрдуқ. Баш қәһриман ролини талантлиқ актер һәм режиссер Әзизҗан Искәндәров утуқлуқ ойниди. Биз бу спектакльни буниңдин үч жил илгири пайтәхтимиз тамашибинлириниң диққитигә һавалә қилдуқ. 
2016-жили Қазақстан хәлқи Ассамблеясиниң йенидики этномәдәнийәт мәркәзлириниң фестивалида Президентимиз: “Қазақстан бирлик билән турақлиқниң алаһидә роһини қелиплаштурди. Течлиқ билән һәмкарлиқ –  бизниң асасий байлиғимиз. Бу – бизниң Мустәқиллигимизниң байлиғи. Қазақстан дөлити һәрқачан барлиқ этномәдәнийәт мәркәзлирини қоллап келиватиду, мәктәпләрни мәбләғ билән тәминләватиду. Бизниң гезитлар билән журналлар он бәш тилда, театрлиримиз алтә тилда сөзләйду. Мундақ шараит – пәқәт Қазақстандила бар, башқа дөләтләрдә йоқ. Бүгүн мән үч театрға Қазақстан Җумһурийитиниң академиялик мәртивисини тәвсийә қилиш тоғрилиқ қарарни имзалидим. Улар – уйғур, корей, немис театрлири. Мәзкүр театрларни бу жуқури мәртивиси билән тәбрикләймән!» дегән хуш хәвәрни елан қилди. «Академиялик» мәртивиси өз саһасида йетәкчи болуп һесаплинидиған, миллий мәдәнийәт билән сәнъәтни тәрәққий әткүзүшкә, тәрғип қилишқа чоң үлүш қошқан мәдәнийәт мәһкимилиригә, иҗадий коллективларға берилиду. Шуниң билән биллә уларға техиму жуқури тәләпләр қоюлиду. Шундақ екән, сәксән йәттә жиллиқ шанлиқ тарих йолини бесип өткән хәлқимиз сәнъитиниң алтун бөшүги – Уйғур театриниң кәлгүсидиму елимиздики һәрхил милләтләргә яритиливатқан барлиқ шараитлардин толуқ пайдилинип, өзлүгимизни сақлап қелиш йолида йеңи илһамлар билән паалийәт елип баридиғиниға ишәнчим камил. 
Хәлқимиз музыка байлиғиниң гүлтаҗиси, ЮНЕСКО тәрипидин дуния миқиясидики мәдәнийәт ядикарлиқлири тизимидин орун алған есил әңгүштәримиз – «Он икки муқамни» үгиниш вә тәрғип қилиш – бизниң дайим диққәт-нәзәримиздә болидиған йөнилиштур. «Нава» фольклор вә «Рухсарә» уссул ансамбльлири бу йөнилиштә  җиддий  паалийәт жүргүзмәктә. Умумән, 2015-жили даңлиқ уссулчи вә балетмейстер, ХХҖниң биринчи дәриҗилик артисти Күрәш Рәҗәп «Ипәк йоли мәрвайитлири» намлиқ театрлаштурулған концерт программисиға әҗайип маһарәт билән биртүркүм уссулларни киргүзгән еди. Мәзкүр программиниң сәһниләштүргүчи режиссери – Қазақстанниң хизмәт көрсәткән әрбаби Ялқунҗан Шәмиев. Мәзкүр лайиһә 2017-жили Нур-Султан шәһиридә болуп өткән дунияйүзилик ЭКСПО көргәзмисидә намайиш қилинған.  Шу пәйттә дунияниң җай-җайлиридин кәлгән миңлиған тамашибинлар уйғур он икки муқамини бәк сөйүнүп тамашилиған. Әйнә шуниңдин кейин елимизниң Мәдәнийәт вә спорт министрлигиниң қоллап-қувәтлиши билән, бу башланмини  әнъәнигә айландуруш мәхситидә, «Рак» муқами сәһниләштүрүлди. Мәзкүр муқам билән театр коллективи Түркийәниң Стамбул, Измир, Борсу шәһәрлиригә гастрольлуқ сәпәргә берип қайттуқ. Умумән, уйғур он икки муқаминиң классик цикли XV әсирдила шәкилләнгән.  XVI әсирдә Сәидийә уйғур ханлиғиниң султани Абдурешитхан, муқамшунаслар –   Аманнисахан, Қидирханларниң тәшәббуси билән җай-җайлардин муқамчилар тәклип қилинип, рәткә кәлтүрүлгән. Уйғур театрида «Чәпбаят», «Мушаврәк» муқамлириниң Икрам Мәсимов, Азитим Бурһанов қатарлиқ сәнъәт пешивалириниң рәһбәрлигидә иҗра қилинип кәлгән. Әндиликтә болса театр рәһбәрлиги муқамларни драматургия асасида вақиәләр, муқамларниң тәрәққиятидики түрлүк қариму-қаршилиқлар асасида,  қәһриманлар иштиракида пүтүн бир сәһнә әсәри сүпитидә сәһниләштүрүш ишини қолға алди. Бүгүнки күнгә қәдәр язғучи-драматург, Қазақстанниң хизмәт көрсәткән әрбаби Әхмәтҗан Һаширий билән сәһниләштүргүчи, Қазақстанниң хәлиқ артисти Мурат Әхмәдиев муқамларниң пәйда болушидин тартип, униң тәрәққият нуқтилирини йорутқан һалда, «Рак», «Чәпбаят», «Мушаврәк», «Чаригаһ» муқамлирини сәһниләштүрүш ишлирини аяқлаштурди. Демәк, бу қетимқи мәвсүмдә тамашибинлиримиз төрт күн давамида бу төрт муқамни пүтүнсүрүк музыкилиқ сәһнә әсәри сүпитидә тамашә қилип, өз баһасини беридиған болиду.   
Раст, бу күнләрдә дуния әһлини тәшвишкә селиватқан таҗсиман вирус пандемияси театрлар паалийитигиму өзиниң  сәлбий тәсирини йәткүзмәй қоймиди. Җүмлидин, уларниң гастрольлуқ паалийәтлири чәкләнди, қоюлумларға та һазирниң өзидә пәқәт әллик пайиз адәмниң киришигә рухсәт берилди. Шундиму биз буниң вақитлиқ бир вәзийәт екәнлигини чүшинип, йеқин келәчәктә  планлиған барлиқ гастрольлуқ сәпәрлиримизгә атлинимиз дәп үмүт қиливатимиз. Бу қетим тамашибинлиримиз спектакльлардин башқа «Нава», «Рухсарә» ансамбльлириниң һәм «Яшлиқ» топиниң йеңи концерт программилиридин һөзүрлиниду.  Шуни қошумчә қилғумиз келидуки, Қазақстанниң хизмәт көрсәткән әрбаби, эстрада юлтузи Дилназ Әхмәдиева өзиниң  йәккә концерти үстидә ишләватиду. Һәр жилдиқидәк бийилму йеңи жил һарписида қойилидиған «Тәбәссүм» һәзил-күлкә кечилигимизгә қизғин тәйярлиқ көрүлүватиду. Бу күнләрдә шундақла Әхмәтҗан Һаширийниң «Чарбағ» әсәри үстидә қизғин иш кетип бариду. Пат йеқинда «Ләйли – Мәҗнун» музыкилиқ драмисиниң тәйярлиқ паалийити башлиниду. Бу әсәрни сәһниләштүрүш үчүн Өзбәкстандин режиссер Маруф Атажанов тәклип қилинди. 
Хулләс, 15-октябрь күни театримиз, қелиплашқан әнъәнә бойичә, новәттики 88-мәвсүмни Җ.Асимов вә А.Садировниң  «Анархан» музыкилиқ драмиси билән ачиду. Бу классик әсәримизни  ахирқи қетим (2012) сәһниләштүргән режиссер Муһит Һезимов еди. Мәрһум өз қоюлумида рәссам Пәйзирахман Ибрагимовниң сценографиясини пайдиланған.  Бу қетим спектакльниң әйни вариантини тикләшни нийәт қиливатимиз.  
Бизниң бүгүнки репертуаримиз тамашибинлиримизниң еһтияҗини толуқ қанаәтләндүридиған әсәрләр билән безәлгән, дәп ойлаймиз.  Қисқиси, һөрмәтлик тамашибин, биз сизниң театрға келип, һөзүрлинип дәм елип кетишиңиз үчүн барлиқ шараитни һазирлаватимиз. Театрға әдәм тәшрип қилип, йеңи спектакль, концертлиримизни көрүң, баһа бериң!  Ядиңизға салимизки, тамашибинлиримизниң бехәтәрлиги үчүн театр босуғисиға «Ashyq»  мобильлиқ қошумчиси орнитилған. Йеңи қоюлумларни көрүп болуп, өзиңизниң пикир-тәклиплириңизни театр фойесидики мәхсус дәптәргә йезип қойсиңиз болиду. Шу арқилиқ кәлгүсидә театр паалийитиниң техиму яхшилинишиға өз үлүшиңизни қошалайдиғиниңизға үмүт қилимиз.   

Гүлбаһар НАСИРОВА,
«Мәдениет қайреткері» бәлгүсиниң саһиби, Қазақстан Миллий театрлар ассоциациясиниң «Сахнагер» мукапитиниң лауреати.