Государственный республиканский академический Уйгурский театр
музыкальной комедии им.К.Кужамьярова

Әр-аял сәнъәткарлар

13 сентября 2021

Мәдәнийитимиз билән сәнъитимизниң риваҗлинишиға салмақлиқ төһпә қошқан сәнъәткарлиримиз һәққидә сөз қозғисақ, көз алдимизға әр-аял Абдуразақ Һәмраев билән Маһирәм Нуриева келиду. 
Абдуразақ Һәмраевта башланғуч синипларда оқуп жүргән вақитлирида миллий чалғу-әсвапларни челиш армини пәйда болиду. Лекин аилә әзалири арисида нахша ейтип, чалғу әсвапларни чалидиған кишиләр болмиған.  Шуңлашқа болса керәк, ата-аниси оғлини йешиға йәткәндә, Өзбәкстанниң Бухара шәһиридики диний мәдрисиләрдә оқутушни нийәт қилип жүрәтти. Амма Абдуразақ ата-анисиниң қарши болушиға қаримай, сәнъәт саһасини таллиди. Униң бу йолни бирәтола таллишиға хошниси, сазәндә Давут Һапиз билән нахша пәниниң муәллими Абдумүлүк Бәраев түрткә болған еди. Абдуразақ Челәк йезисидики А.Розибақиев намидики уйғур оттура мәктивидә оқуп жүргәндә бәдиий һәвәскарлар өмигигә қатнишип, устазлиридин дутар-тәмбүр челишни үгиниду. «Сениң дап чалғиниң яхши. Дапму миллий чалғу-әсвапларниң ичидики әң муһими», дәп йол-йоруқ бериду нахша пәниниң муәллими Абдумүлүк Бәраев. 
Мана шу күндин етиварән у дәсләп мәктәп ичидә, андин наһийә вә вилайәт миқиясида өткүзүлгән сәнъәт фестивальлириға қатнишип, маһаритини өстүрүп, тәҗрибә топлайду. Абдуразақ 1970-жили мәктәпни тамамлиғанда тәлийи оңдин келип, көрнәклик сазәндә, композитор Низамдун Кебировниң тәшәббуси билән Сәмәрқәнт шәһиридики музыка училищесиниң уйғур бөлүмигә оқушқа чүшиду. Оқуш җәриянида у Өзбәкстанниң хизмәт көрсәткән сәнъәткарлири, ака-ука Әнвәр, Әшүр Бараевларниң устазлиғида дап челишниң қир-сирлирини үгиниду. 1974-жили училищени қизил диплом билән тамамлап, шу жили җумһурийәтлик дөләт Уйғур музыкилиқ-комедия театри тәркивидики «Нава» ансамблиға дапчи болуп ишқа орунлишиду. Билимини ашуруш мәхситидә 1975 – 1980-жиллири ишидин қол үзмәй, Қурманғазы намидики Қазақ миллий консерваториясидә сирттин билим алиду. 
Абдуразақ Уйғур театриға кәлгәндин буян сәһнидә дап челишниң зил-зил, қир-сирлирини техиму тиришчанлиқ билән үгинип-йетилдүрүп, тамашибинларниң диққитини җәлип қилишни билди. Дапни нота асасида уруп челиш пәқәт маһарити үстүн сәнъәткарларға тәәллуқ екән. Абдуразақ дапни вайиға йәткүзүп челипла қоймай, иҗадий ишлар билән шуғуллинип, йеңи-йеңи иҗат мевилирини, болупму тәшна дилларға мәлһәм болидиған йеқимлиқ аһаңдики нахшилирини хәлқимизниң һозуриға тәғдим қилишқа башлиди. У миллитимизниң муң-зари һәм һаятта йүз бериватқан муһим вақиәләрни ритмикилиқ, лирикилиқ нахшилири билән баян қилип келиватқан композиторлиримиз қатаридин орун алди. Көплигән нахша-музыкиларни иҗат қилди.
У атақлиқ ғәзәлхан шаир Тейипҗан Илиевниң «Анамни әсләп», «Жүрәк яшлирим», «Пуған» шеирлирини аһаңға, нотиға селип иҗат қилиду. Бу нахшилар Уйғур театриниң көрнәклик артистлири Нуралим Варисов, Дилшат Аманбаев, Алимҗан Абдуллаевниң орунлишида ейтилип, һәммимизниң қәлбидин чоңқур орун алғанлиғи аян. Дапчи һәм композитор Абдуразақ Һәмраев Махмут Абдурахманов, Патигүл Мәхсәтова, Хелил Һәмраев, Җәмшит Розахунов, Лутпулла Мутәллип, Илахун Җәлилов охшаш көрнәклик шаирлар билән иҗадий һәмкарлиқта әлликтин ошуқ нахша аһаңлирини яратти. «Дилраба», «Әй, җанан», «Мәйлиму», «Яшлиқ чағда», «Қаракөз», «Амриғим», «Оғлум», «Яшлиғим өтти мениң», «Баһар пәйти», «Ана,» «Ака», «Ана жут» кәби нахшилар әйнә шулар җүмлисидин. 
Мошу жиллар давамида у Венгрия, Һиндстан, Авғанстан, Пакстан, Түркия охшаш чәт әлләрдә гастрольлуқ сәпәрләрдә болуп, уйғур сәнъитини җаһан сәһнисидә намайиш қилишта зор төһпә қошти. Абдуразақниң иҗадиға мәнсүп болған онлиған нахшилар тарихий Вәтинимизниң сәһнилиридә иҗра қилинип келиватиду. 
Пешқәдәм сәнъәткарниң миннәтсиз меһнити һөкүмәт тәрипидин мунасип баһалинип, «Мәдениет қайраткері» аталди. 
— Миллий сәнъитимизниң риваҗлинишиға әр-аял иккимиз азду-тола төһпә қошған екәнмиз, униңда, әлвәттә, мәктәптә тәлим-тәрбийә бәргән муәллимлиримиз билән кәспий сәнъәт саһасида Қуддус Ғоҗамияров, Ғәйрәт Кәримов, Үсүпҗан Сайитов, Ғопурҗан Қадирһаҗиев, Қәдиррази Сәлихоҗаев, Зәйнуллам Сетәков, Азат Бурһанов кәби устазлиримизниң әмгәк әҗри бәләнт — дәйду Абдуразақ Һәмраев сөһбәтара. — Улар билән биз һәқлиқ йосунда пәхирлинимиз вә уларни мәңгү яд етимиз. Һазирқи яшлар өтмүшимизни толиму билип кәтмәйду. Ечинарлиқ йери шуки, күндин-күнгә рустиллиқ яшлиримиз сани көпийип кетип бариду. Заманға яриша улар бизниң миллий музыка вә нахшилиримиздин жирақ, яки улар муңлуқ, жүрәк тарини чекидиған сазлиримиз билән нахшилиримизниң мәнасиға чүшәнмәй өсмәктә. Бу болса, яшлиримизниң маңқуртлишип кетиватқанлиғиниң испати. Бизниң мәхситимиз — әҗдатлиримиздин мирас қалған бебаһа сәнъәт дурданилиримиз яшлар қәлбидә мәңгүгә орун алсекән, дәймиз. 
Маһирәм Нуриева кичик чеғидин башлапла уссул ойнашқа хумар еди. Өз хәлқиниң нәғмә-навалири билән уссулларға зеһин қоятти. Ахири у сәнъәткә йол таллиди. Мәктәпниң сәнъәт өмәклиригә иштрак қилип, нурғунлиған шәһәрлик вә вилайәтлик сәнъәт көрүклиридә уссул ойнап, маһаритини ашурушқа башлиди. 1978 – 2018-жиллири Уйғур театриниң балетмейстри вә «Рухсарә» уссул ансамблиниң рәһбири вәзиписини атқуриду. МДҺ әллири, Америка, Сингапур, Түркия мәмликәтлириниң чоң сәһнилиридә өзиниң йәккә вә топ групписида уйғурниң қайтиланмас әвришим уссуллирини вә башқа милләтләрниң уссуллириниму орунлап чиққан. Йеганә орунлайдиған муқамдин «Чаргах», «Сигах», «Мушаврәк», «Пәнҗигаһ» уссуллирини чоң сәһниләрдә намайиш қилип, коллективниң ишәнчисини шәрәп билән ақлиди.
Сәнъәткә чин дили билән берилгән уссулчи маһаритини ашурушқа көңүл бөлүп, устазлиридин көп нәрсиләрни үгинишкә һәрикәт қилди. Сәнъәттә қол йәткүзгән утуқлири үчүн у «Мәдениет қайраткері» медалиниң саһиби аталди. 1986-1987-жиллири хәлиқара яшлар фестивалиниң лауреати атилип, мәхсус диплом билән мукапатланди. 
Маһирәм һазир һөрмәтлик дәм елишта жүрсиму, сәнъәттин қол үзгини йоқ. Алмута шәһиридики 87-оттура мәктәптә уссулға иштияқ бағлиған қиз-жигитләргә дуния хәлиқ уссуллиридин дәрис берип келиватиду. 

Музәппәр ЗАЙИТОВ, 
пешқәдәм устаз.