Государственный республиканский академический Уйгурский театр
музыкальной комедии им.К.Кужамьярова

Тиришчанлиқ

10 августа 2021

Өзигә хас авазға егә атақлиқ нахшичи, «Мәдениет қайраткеры» бәлгүсиниң, «Ерен еңбегы ұшын» медалиниң саһиби Толунай Әйсарованиңму өзигә чушлуқ мухлислири бар. Униң исмини дәсләп хәлқимизгә тонутқан үч нахша болди. «Житимниң зари», «Дилим вәйран» вә «Чевәр ярим». Бу нахшилар қандақ дунияға кәлди? Һәрбир мәтинниң өзигә чушлуқ тарихи бар. Уларниң һәммиси Толунай Әйсарованиң тәғдири билән бағлиқму?

Бәхтишат СОПИЕВ,
«Уйғур авази»

«Житимниң зари»
Толунай Әйсарова наһайити кәмтар инсан. Биз бу аял һәққидә талай қетим язған. «Мениң бари-йоқи, үч йерим синип саватим барғу» дәп башлайду гепини у. Бу раст гәп. Амма униң өмүр йолини тиңшисиңиз, униң тиришчанлиғиға һәйран қалисиз. У Уйғур театриға кәлгичә немә оқәт қилмиди? Деханчилиқ қилип, қизилча өстүриду. Кейин хаманда буғдай сортлайду. Андин қурулушчи, кәпшәлигүчи, токарь, навай, ашпәз... 
 – Мән бир йерим яшқа кәлгәндә апам қайтиш бопту, – дәйду Толунай һәдә. – Үч йешимдин дадамниң қучиғида олтирип, нахша ейтқанлирим ядимда. Уруқ-туққанлиримиз алайтән мениң һүниримни тамашә қилғили келәтти. Алтә йешимда мәктәпниң өгүзигә чиқивелип нахша ейтаттим. Жут: «Мону қара қиз нахша ейтиватиду, демәк, бирәр муһим болидиған охшайду» дәп мәктәпниң һойлисиға жиғилаттекән. 
– Шеир йезишқа қачан тутуш қилдиңиз?
– Житимчилиқниң дәрдини көп тарттимғу. Анамни әсләп, дәсләпки қетим «Житимниң зари» монологини яздим.

«Дилим вәйран»
Әйсаровлар аилиси тарихий Вәтинимиздин чиқип, Ош шәһиригә орунлишиду. Дадиси ағриқчан болуп қелип, өйниң оқити аилиниң тунҗиси Толунайға жүклиниду. Өгәй аниниң қолида, инилириға қарашқа тоғра кәлди. Шуңлашқа униңға мәктәптә оқуш имканийити болмиди. Өйниң оқитидин бөләк, базарға чиқип, содиму қилиду. Қиш-яз отун жиғатти. Униң яшлиғи әйнә шундақ қийинчилиқ билән өтти. Дили вәйран болиду. Бу шеирму шундақ дунияға кәлди.

«Чевәр ярим»
Уйғур театрида ишләветип, бир күни иҗрачи һәм композитор Қәһриман Иминов «маңа бир мәтин йезип бәрсиңиз» дәп мураҗиәт қилди. У биригә ашиқ болуп, илһамлинип, аһаңни йезип бопту. У иҗат қилған аһаңни тиңшаветип, мениңму илһамим кәлди. Чүнки мән у яқ ашиқ болған қизни яхши тонаттим. Дәрһал «Чевәр яримни» яздим. У вақитта Қәһриман «Яшлиқ» ансамблида ишләвататти. Нахшам дәсләп сәһнидә ейтилған күни мән тамашибин залида олтираттим. Нахша ейтилип болғичә жүригим «йерилип» кетәй деди. Әнсиригиним бекарға кәтмиди. У хәлқимниң сөйүмлүк нахшисиға айланди. 
– Мошу кәмгичә «буйрутма» билән нахша язамсиз?
– Қизиқ соал. Мән буйрутма билән пәқәт бир мәтин вә бир аһаң йезиптимән. Мәтин – у баяқи «Чевәр ярим». Әнди «буйрутма» билән йезилған аһаңниңму «тарихи» қизиқарлиқ. Бир күни уйғурларға тонулған зиялимиз (мәлум сәвәпләргә бола, униң исмини атимидуқ — Б.С.) бир нахша мәтинини йезип кәпту. Йәнә шу муһәббәт тоғрилиқ. Товва. Бу кишиму йеңиқи Қәһриман ашиқ болған аялни яқтуруп қапту. Кейин униңға аһаң йезип бәрдим. Нахшимиз утуқлуқ чиқти. 
Толунай һәдә оқумиғини билән қилмиған оқити йоқ. Тиришчанлиғи –  униң йеқин һәмрайи. Аилә қуруп, үч пәрзәнт сөйиду. Роһий вә маддий җәһәттин қийналсиму, сәнъәт билән иҗадийәтни ташлиғини йоқ. Бу күнләрдә сәксәнгә кәлгән у йерим әсирдин ошуқ һаятини сәнъәткә беғишлиди. Бүгүнки күндә Толунай Әйсарова йүздин ошуқ шеирниң муәллипи. Төвәндә гезитханлирмизға униң бир түркүм шеирлирини һавалә қиливатимиз. 

 

Толунай ӘЙСАРОВА    
  
“Нава” ансамблиға 
Таң сәһәрдә аңлинар булбул наваси,
Җош уриду өркәшләп, қәлбим нидаси.
Аңлиғинә зоқ билән, әй, әзиз хәлқим,
Бүгүн сәһнидә яңрар “Нава” садаси.

Йорғилайду әвришим сазәндә қоли,
Шу қолларни ойнатқан әҗдатлар роһи.
Яңриса бу сазларда улуқ муқамлар,
Һеч һармайду, ойнайду сәнъәтниң қули.

Қанчә-қанчә даванлар ешип кәлдиң сән,
Әҗдадимниң ғәзнисин жиғип кәлдиң сән.
Уссул ойнап, нахша ейтип, сазлар челип,
Хәлқимизниң дуасини елип кәлдиң сән.

Сәнъитимниң шөһритигә аләм гува,
Хәлқимниң бар бисатини жиққан “Нава”.
Сәнъитимниң деңизиға шуңғуп кирип,
Миллитимниң өтмүш сирин ачқан “Нава”.

Сениң билән биллә нахша ейтип кәлдим,
Жүригимгә мөрини һәм бесип кәлдим.
Уйғурумниң мәңгү өлмәс мирасини
Әвлатларға соға қилип елип кәлдим.

Егиз-егиз тағу-даван чоққилардин,
Сазиң челип, мәптун қилип өттүң, “Нава”.
Сехи булақ сулиридин илһам елип,
Келәчәккә дағдам йолни туттуң, “Нава”.

Аз болсиму, көп болсиму жиғип мирас,
Өткән өмүр, күткән үмүт бекар кәтмәс.
Ойлиримда мирасхорму болуп кәлдим,
Көңлүм сунуқ қалмисун дәп, қилдим ихлас.

            Нахшамни аңлидиң
Мән нахша ейттим, уни өзәң аңлидиң,
Немишкиду нахшамға диққәт қилмидиң,
Хәлқимни һәм дәрдимни унда күйлидим,
Күйлиримни бирақта көзгә илмидиң,
Мән нахша ейттим, уни өзәң аңлидиң.

Бир күйүмдә әслидим ата-анамни,
Бир күйүмдә әслидим ана-Вәтәнни,
Бир күйүмдә әслидим өткән әҗдатни,
Бир күйүмдә ойғаттим паңшиң әвлатни,
Мән нахша ейттим, уни өзәң аңлидиң.

Юлтуздәк чақнап туруп, көримән нишан,
Қараңғу дилимға мән яндуруп илһам,
Бешимға күн чүшкәндә, йенимға келип,
Яр-йөләкму болмиди бир яхши инсан,
Мән нахша ейттим, уни өзәң аңлидиң.

Қайнайду дилимдики пуған ташқилап,
Өкүндүм мән өмрүмниң өтмүшин чарлап,
Әй оғлан, әтрапиңға қара яхшилап,
Қалмисун бирәр мискин қайғуруп, зарлап,
Мән нахша ейттим, уни өзәң аңлидиң.

Тириштим-тирмаштим, меһнитим даңдар,
Яшидим шир жүрәк йенимда әр бар,
Оттуз жил күйлидим, жүрәктә пирақ,
Сарғайдим бәәйни йәрдики япрақ.
Мән нахша ейттим, нахшамни өзәң аңлидиң.

                          Сәнъитим
Дунияға даңқи кәткән мениң сәнъитим,
Толтурар шатлиқ күйин қәлбимгә дайим.
Өтмүштин сада бәргән уйғур сәнъитин
Мәдәт болсикән дәймән хәлқимгә дайим.

Яңриса уйғурумниң қедимий сази,
Роһлинип, яйраймән мән тиңшап һәр қетим.
Әҗдаттин әвлатқа мирас боп қалған
Хәлқимниң дурданиси мениң сәнъитим.

Яришиду адәттә пәриләр нази.
Яңриғанда сехирлиқ нәйниң авази.
Яйрап кетәр көңүлләр җор болса әгәр,
Дутар, тәмбир, сатар һәм ғеҗәк садаси.

Иҗрачилар сәһнигә яришип гүлдәк,
Авазини яңратса гоя булбулдәк.
Сәнъитимни қияс қип чәксиз пәзаға, 
Хиялимда учаттим худди дулдулдәк.

Билмәй өскән болсамму анам меһрини,
Сәнъәт маңа көрсәтти униң чеһрини.
Сәһнә маңа болди пана, дәрдимгә — дава,
Шу чағдила чүшәндим сәнъәт сеһрини.

«Сәнъәт!» десәм авазим көккә йетиду,
Һәтта  ғәмкин көңлүмму яйрап кетиду.
Солуп қалсам, қудрити улуқ сәнъитим
Мениң тәшна көңлүмгә сулар сепиду.

Муқам
Нахша-сазниң падишаси — муқам,
Уйғурумниң дунияси — муқам.
Миллитимниң қайғу һәм зари,
Тәклимакан сәһраси — муқам.

Өргиләй мән ғәзәллириңдин,
Һәмра болғач гәр ана тилим.
Мәптун қилған гөзәллигиңдин
Мәғрурлинар, шатлинар дилим.

Бар байлиғим, бисатим муқам,
Ата-бовам мирас қалдурған.
Үмүт отин йеқип дилларға,
Қараңғуда чирақ яндурған.

Муқам билән тарих ечилди,
Байлиғимға байлиқ қетилди.
Әң муһими, әшу байлиқни
Қәдир тутар әвлат тепилди!

Предыдущая

Все новости