Государственный республиканский академический Уйгурский театр
музыкальной комедии им.К.Кужамьярова

Қазақстанниң заманивий хореография сәнъитиниң бүгүнки әһвали

10 августа 2021

Көпмилләтлик Қазақстан мустәқиллик алғандин кейин демократия принциплири асасида иҗтимаий-ихтисадий, сәясий мәдәний саһаларда ислаһатлар утуқлуқ жүргүзүлди. Әйнә шу ислаһатлар нәтиҗисидә елимиз дунияға өзиниң толерантлиғини, сәясәттики утуқлирини намайиш қилди. Өткән әсирниң 90-жиллири Қазақстан Җумһурийитиниң Тунҗа Президенти Нурсултан Назарбаев елимиздики барлиқ миллий мәдәнийәт мәркәзлирини бирләштүридиған бир тәшкилат — Қазақстан хәлқи Ассамблеясини қуруш тоғрилиқ тәшәббус көтәрди. 2008-жили болса, дунияда тәңдиши йоқ «Қазақстан хәлқи Ассамблеяси тоғрилиқ» қанун қобул қилинди. 
 Н.Назарбаевниң тәшәббуси билән елимиз пайтәхтидә «Астана Опера» миллий академиялик опера вә балет театри (2013-ж.), «Astana Ballet» дөләт театри (2013-ж.), 2016-жили август ейида хореография сәнъитидә кәспий мутәхәссисләрни тәйярлаш үчүн Қазақ миллий хореография академияси ечилди. Бу – кәспий хореографларни тәйярлайдиған көпбасқучлуқ әҗайип билим дәргаһи. Көпбасқучлуқ билим бериш шәкли хореография мәктивидин, техникилиқ вә кәспий билим беридиған – «Балет артисти», «Уссул ансамблиниң артисти» кәспидин, алий билим — «Хореограф-режиссер», «Хореограф-педагог», «Спортлуқ бал уссули педагоги» кәспи бойичә бакалавриаттин, алий оқуш орнидин кейинки – «Сәнъәтшунаслиқ», «Арт-менеджмент» кәспи бойичә магистратуридин, докторантуридин тәркип тапқан.
 Академия ректори Алтынай Асылмуратованиң, Россия хәлиқ артисти, «Парасат» ордениниң саһиби, бәдиий рәһбәр Әсел Қурманбаеваниң рәһбәрлигидики профессорлуқ-педагоглуқ коллектив яш әвлатқа пухта билим беришниң муһимлиғини чүшәнгән һалда, хореография саһасида билим беришниң актуал мәсилилирини һәл қилишни көтирип, Академияниң тәрәққий етишигә төһпә қошуп келиватиду. Академия қурулумида филология пәнлириниң доктори, профессор Жанна Толысбаева, сәнъәтшунаслиқ магистри Мария Косиди охшаш мутәхәссисләрдин тәркип тапқан илмий бөлүм бар. Улар мана бәш жил давамида академия ичидә студентлар вә магистрантлар арисида илмий ишлар һәптилигини уюштуруп келиватиду. 
 Студентлар вә магистрантларниң иҗадий лайиһилири факультет декани, Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти, сәнъәтшунаслиқ пәнлириниң намзити, профессор Г.Сайитова, Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти С.Кокшинова, сәнъәтшунаслиқ магистри Ж.Султанованиң рәһбәрлигидә орунланди. Лайиһиләрни тонуштуруш мәрасимида сөз алған китапхана рәһбири У. Айимбетова китапханиниң китап фонди һәққидә мәлуматларни бәрди. Педагогика вә балетмейстр факультетлириниң деканлири С.Кокшинова вә Г.Сайитова мәхсус пәнләрни оқутуш методикисини ишләп чиққан вәтәнлик вә чәтәллик атақлиқ муәллипләрниң китаплирини һәм оқуш қураллирини, балет вә театр тәнқитчилириниң монографиялирини, улуқ хореографларниң иҗадий портретлирини язған алимларниң, балет спектакльлириниң тәқризлирини тәвсийә қилди. «Концертмейстрлиқ маһарәт вә музыкилиқ нәзәрийә» кафедрисиниң чоң оқутқучиси С.Жубатчанова хореография дәрислиридики концертмейстрниң роли һәққидә ейтип өтти. Шундақла яш мутәхәсисләргә нота материалини тәвсийә қилди. Академияниң ички илмий ишлар һәптилигиниң нәтиҗиси бойичә шу йәрдә тәвсийә қилинған әмгәкләрниң топлими нәшир қилинди. Қатнашқучиларға мәхсус сертификатлар тапшурулди.


 Тәкитләш лазимки, Академияниң студентлири, магистрантлири, докторантлири А.Селезнев намидики бәдиий училище, Т.Жүргенов намидики Миллий сәнъәт академияси тәрипидин уюштурулған һәрхил илмий-әмәлий әнҗуманларға паал қатнишип келиватиду. Бу – хореография академиясиниң пәқәт дәсләпки қәдәмлиридур.
 Һазирқидәк аләмшумуллаштуруш дәвридә көпмилләтлик Қазақстанда яшаватқан қазақ хәлқиниң, шуниң билән биллә барлиқ милләтләрниң сәнъитини, фольклорини, мәдәнийитиниң алаһидиликлирини, уссул әнъәнилирини тәтқиқ қилиш муһимдур. Өз мәдәнийитини тәрәққий әткүзүш арқилиқ милләтләр униңда өз тарихиниң, дунияға болған көзқаришини ипадиләшкә тиришиду. 
 Милләтләрара мунасивәтләр ролиниң өсүшигә бағлиқ һәрбир милләтниң уссул мәдәнийитини тәтқиқ қилиш муһим. Улар милләт тәрәққиятиниң җәриянини, тарихий мираслирини, миллий урпи-адәтлирини, әнъәнилирини илмий тәтқиқ қилиш зөрүрийитидин келип чиқиду. Униңдин ташқири миллий қәдрийәтләрни шәкилләндүрүш Қазақстанда идеологияниң йөнилишини бәлгүләшкә вә уни шәкилләндүрүшкә тәсир қилиду. Шу сәвәптин Мустәқиллигимизниң дәсләпки жиллиридила Қазақстан Җумһурийитиниң Тунҗа Президенти Н.Назарбаев барлиқ миллий мәдәний мәркәзләрни бир тәшкилатқа – Қазақстан хәлқи Ассамблеясигә жиғиш идеясини алға сүрди. Барлиқ регионларда униң шөбилири қурулди. 1995-жили 24-мартта Алмутида Ассамблеяниң дәсләпки сессияси ечилди. Униңға 40 миллий мәдәнийәт мәркәзлириниң вәкиллири кирди. 
«Ассамблея миллий сәясәтни әмәлгә ашурушта чоң роль ойнайду... ҚХА миллий мәдәнийәт мәркәзлирини бириктүриду, уларниң рәһбәрлири ҚХА тәркивигә кириду» дегән еди Н.Назарбаев өз нутқида. 
«Қазақстан тарихиниң көп қисми – бу мошу әлдә яшаватқан хәлиқләрниң миллий тарихи вә өзара мәдәний мунасивәтлириниң тарихи. У барлиқ саһаларға – тил, дуния қариши, тәртиви, менталитетида өз әксини тапқан. Милләтләрара разимәнлик – бирлик, течлиқ һаят кәчүрүш принциплириға асасланған», дәп тәкитлиди Н.Назарбаев ҚХАниң IV сессиясидә. Мустәқил Қазақстанда 130дин ошуқ милләт вәкиллириниң  иҗил-инақ яшаватқанлиғини нәзәрдә тутуп, Тунҗа Президент өзиниң «Қазақстан-2050» Стратегиялик программисида елимиздә яшаватқан барлиқ хәлиқләрниң тәрәққият җәриянини тәтқиқ қилишниң муһимлиғини көрсәтти. Шундақла бай мәдәний мирасни үгинишниң әһмийитини ейтти. Шуңлашқа елимиз пайтәхтидә Течлиқ вә разимәнлик сарийиниң селинишиму тәсадипи әмәс. Мәлумки, бу йәрдә дуниявий вә әнъәнивий динлар қурултайлири, ҚХА сессиялири вә башқиму чоң чарә-тәдбирләр өтиду. Уларниң ахири дайим концертлиқ программиларға улишиду. Әйнә шу концертлиқ программиларда Қазақстандики хәлиқләрниң сәнъити намайиш қилиниду. Уларға кәспий дәриҗидики миллий иҗадий коллективлар иштрак қилип, һүнәрлирини көрситиду. Мәзкүр чоң чарә-тәдбирләрни уюштурғучиларниң асасий мәхсити — милләтләрара, динларара течлиқ вә разимәнликкә асасланған дөләтниң миллий сәясити ятиду. Чоң сәһниләрдә «Салтанат», «Алтынай» дөләт уссул ансамбльлири вә «Наз», «Шалқыма» дөләт уссул театрлири билән биллә Уйғур театриниң «Рухсарә» уссул ансамбли, Корей театрниң уссул топи һүнәрлирини көрсәтти. Мәйрәмлик концертларда «Қазына», «Аққу», «16 қыз», «Көкшетау», «Жорға» қазақ хәлиқ уссул ансамбльлири билән биллә поляк мәдәний мәркизиниң «Стократка», грек мәдәний мәркизиниң «Афродита», чечен-ингушларниң «Вайнах», немисларниң «Парадиз», әзәрбәйҗанларниң «Бахар», татар, башқурт, өзбәк, әрмән, түрк вә башқиму милләтләрниң уссул ансамбльлири һүнәрлирини намайиш қилди. 
Мәлумки, дөләт барлиқ миллий мәдәнийәт мәркәзлириниң паалийитини қоллап-қувәтләйду. Бу йәрдики муһим йөнилиш – бу хәлиқ әнъәнилирини сақлаш, миллий музыкиси вә уссуллири билән тонушуш. Шуңлашқа һазир миллий мәдәнийәт мәркәзлири  йенида хореография синиплири бар. У йәрләрдә тәҗрибилик педагоглар дәрис бериду. Бу синипларда өзиниң вә башқиму милләтләрниң уссуллирини үгиниш җәриянида яш әвлат тарихни, миллий әнъәниләрни үгиниду. Педагоглар уларға мәдәний мирасларға һөрмәт билән қарашни үгитиду.
 Һәр жили наһийәлик, вилайәтлик һакимийәтләрниң қоллап-қувәтлиши билән регионаллиқ, хәлиқара конкурс-фестивальлар өткүзүлиду. Уларниң арисида «Шабыт», «Бозторғай» балилар конкурс-фестивали, балет артистлириниң хәлиқара конкурси наһайити аммибаптур. Балет артистлириниң хәлиқара конкурси бийил үчинчи қетим 11 — 17-сентябрь күнлири арилиғида өтиду. «Балет вә миллий уссулларни тәрәққий әткүзүш вә қоллаш фонди» шәхсий фондиниң вәсийләр кеңишиниң қарари бойичә «Астана Опера» дөләт академиялик балет вә опера театриниң базисида өткүзүлиду. 
 Мәлумки, норуз мәйрими, корей, немис мәдәнийәтлириниң фестивальлири, татар-башқуртларниң сабантуй мәйрәмлири һәммигә ортақ мәйрәмләргә айланди. Шундақла җумһурийәт дәриҗисидә курд, туңган вә башқиму милләтләрниң мәйрәмлик чарә-тәдбирлири өтүп туриду. Мошу чарә-тәдбирләрдә икки асасий җәриян – биринчиси, мәдәнийәтләрниң өзини өзи тонуш җәрияни, иккинчиси, хәлиқ сәнъитиниң өзара һәрикити вә өзара тәсири җәрияни байқилиду.
 Тәкитләш лазимки, хәлиқ уссуллири мас қәдәмлик вә мәзмуни җәһәттин бәйнәлмиләл. Бу йәрдә вокал, сәкрәш, уссул оюни, музыка бирикип кәткән. Уссул обризи характерни, орунлаш услубини намайиш қилиду. Әнди миллий кийим-кечәк болса, хәлиқниң бай иҗадий байлиғини көрситиду. 
 Һазир елимиздә хореография сәнъитиниң башқиму түрлири тәрәққий етиватиду. «Астана Опера» опера вә балет театри һашамәтликлиги җәһәттин дунияда үчинчи орунда туриду. «Әҗайип сәһнә үч актлиқ қоюлумда декорацияләрни орнитишқа вә алмаштурушқа имканийәт бериду. Сәһниниң астида үч метр чоңқурлуқта автоматлашутрулған башқуруш системиси орнитилған. Оркестр ориси йүз жигирмә музыкантқа молҗаланған. Тамашибин зали яғач вә латун панель билән қапланған, бу өз новитидә әҗайип акустикини тәминләйду. Театрда 26 репетиция зали, 60 гримлаш бөлмиси бар.
 «Астана Опера» театри 2013-жили 23-октябрь күни Вердиниң «Atilla» опериси билән ечилди. Мәзкүр оперини қоюш үчүн театр рәһбәрлиги атақлиқ қойғучи-режиссер Пьер Луиджи Пиццини, Мариин театридин дирижер Валерий Гергиевни тәклип қилған еди. 24-октябрь күни болса, «Рождение театра» намлиқ гала-концерт өтти. Униңға Қазақстанниң опера вә балет юлтузлири, хәлиқ саз әсваплири вә уссуллири ансамбльлири, чәтәллик һәм қазақстанлиқ эстрада юлтузлири қатнашти. Шу жили ноябрьда Б.Эйфманниң «Роден» балетиниң премьериси болди. Уни қоюшқа Санкт-Петербургтин тәклип қилинған педагоглар Ольга Толмакова вә Олег Парадник қатнашти. 
 Елимизниң опера театрлири базисида йеңи қоюлумлар сәһниләштүрүлмәктә, уларға атақлиқ хореографлар тәклип қилинмақта. Мәсилән, СССР хәлиқ артисти, балет сәнъитиниң чолпини Юрий Григорович Алмутидики Абай намидики опера вә балет театрида қоюлумлар тәйярлиди. У алмутилиқларға А.Меликовниң «Легенда о любви» вә С.Прокофьевниң «Ромео и Джульетта» балетлирини тәғдим қилди. «Астана Опера» театрида Ю.Григорович тәрипидин биринчи мәвсүмдә П.Чайковскийниң «Спящая красавица», «Щелкунчик», А.Хачатурянниң «Спартак» балетлири қоюлди. Атақлиқ франциялик хореограф Шарль Жюд С.Прокофьевниң «Ромео и Джульетта» намлиқ исми ривайәткә айланған балетини тәйярлиди. 
 «Astana Ballet» яш хореографиялик аяллар коллективиниң хәлиқара дәриҗидә аммибаплиғи күндин-күнгә ашмақта. Лайиһә муәллипи, сабиқ Мәдәнийәт вә спорт министри Арыстанбек Мухамедиулы Елимизниң Тунҗа Президенти – Елбасы Н.Ә.Назарбаевниң тәшәббусини қоллап-қувәтлигән һалда, дуния стандартлириға мувапиқ, амма миллий колорит алаһидиликлири бар репертуар шәкилләндүрүшни қолға алди. Бу бир актлиқ балетларни, йеңи уссулларни киргүзүш дегәнликни билдүриду. Бу өз репертуарида классикилиқ балет вә дуния хәлиқлириниң заманивий уссуллири бар театрдур. 
 Қисқа вақит ичидә «Astana Ballet» коллективи тамашибинларниң көңлидин чиққидәк әҗайип қоюлумларни сәһниләштүрди. Уларниң ичидә «Gaia» (қойғучи-хореограф бельгиялик балетмейстр Рикардо Амаранте), «Туманы времени» (қойғучи-хореограф хитайдин кәлгән Исян Чжан), «Клеопатра» (балетмейстрлар Н.Маркелов, К.Иванова), «Кармен» (режиссер Мукарәм Авакри) бар. Театр техи яшлиғиға қаримай, «EllE Style AWARDS» мукапитини алди. Кейинки пәйтләрдә театрниң бәдиий рәһбири А.Алишева, баш балетмейстер А.Тати, хореограф-режиссер М.Авакри заманивий хореографиядин қазақ миллий уссуллириға көпирәк көңүл бөлүшкә башлиди. 
 Классикилиқ хәлиқ уссуллири вә заманивий хореографияниң утуқлуқ синтези – «Алем» бир актлиқ балети. Бу философиялик балет асасини түркийтиллиқ хәлиқлириниң дуниясиниң пәйда болуши тоғрилиқ ойлар тәшкил қилиду. Сюжет асасида гөзәллик билән дунияниң пәйда болуш тарихи, роһниң тәнни егилиши, синақлар ятиду. Синақлардин өтүп роһ күн чиқишқа, йеңи инсанниң туғулуши рәмзигә айлиниду. Мошу йәрдә сәнъәтшунас алим Юрий Слонимскийниң «балетниң фольклор билән һәмкарлиғи һаҗәт болған вә буниңдин кейинму болиду. Балетниң биринчи қәдимидин башлап фольклор театр уссули системисиниң қурғучиси болған, фольклор өз шәрбити билән театр уссулини бейитқан вә йеңилап турған» дегән сөзини тәкитлигән тоғра. 
 Мәлумки, фольклорға асасланған сәһнә уссуллири Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик Уйғур академиялик дөләт музыкилиқ-комедия театриниң вә җумһурийәтлик Корей музыкилиқ-комедия театриниң репертуарида вә концертлиқ программилиридин орун алған. Қошумчә қилсақ, елимиздә бәш миллий театр бар. Уйғур вә Корей театрлиридин башқа М.Лермонтов намидики Рус дөләт академиялик театри, Немис, Тараздики вилайәтлик Өзбәк театри ишләватиду. Һәммә театрлар елимиздики әң яхши иҗадий коллективлар сүпитидә көпмилләтлик Қазақстан мәдәнийитиниң тәрәққиятиға үлүш қошуп келиватиду.
 Уйғур театри «Көк көйнәкликләр» өмиги асасида пәйда болуп 1934-жили кәспий театрға айланди. Һазир у — уйғурларниң дуниядики бирдин-бир кәспий театри. Театрда драма трупписи, «Нава» фольклор ансамбли, «Рухсарә» уссул ансамбли, «Яшлиқ» вә «Сада» яшлар ансамбльлири бар. Әлвәттә, Уйғур театри – алаһидә бир мавзу. Қисқичә тохтилип өтсәк, биринчидин, спектакльлар ана тилида болиду. Иккинчидин, музыкилиқ вә уссуллар әнъәнилири әвлаттин-әвлатқа тапшурулиду. Яш тамашибинларни миллий әнъәниләр, музыкилиқ вә уссул үлгилири билән тонуштуриду. Улар хәлиқ нахшилири, дастанлар, он икки муқамлардин үзүндиләр, һәрхил уссул стильлири... Театр артистлири уйғур сәнъитини пәқәт Қазақстандила тонуштуруп қалмай, шундақла чәт әлләргиму тонуштуруп келиватиду. Уйғур театр коллективини Һиндстан, Пакстан, Португалия, Мисир, Түркия, Хитай, Финляндия, АҚШ тамашибинлири қизғин қарши алди. 1991-жилдин буян ШУАР артистлири билән яхши мунасивәттә болуп кәлмәктә.
2002-жили театрниң йеңи бенасиниң ечилиши мәрасимиға елимизниң Тунҗа Президенти Н.Назарбаевниң қәдәм тәшрип қилиши чоң вақиә болди. Елбасы өз сөзидә «Елимиздә Қазақстан мәдәнийитиниң аҗралмас қисми болған уйғур мәдәнийитини сақлашқа вә тәрәққий әткүзүшкә барлиқ шараитлар яритилған. Театрда нурғунлиған сәһнә маһирлири әмгәк қилип келиватиду. Җумһурийәтлик Уйғур мәдәнийәт мәркизиму бу ишларға мунасип төһпә қошуп келиватиду», дәп тәкитлигән еди.
 Қазақстандики Корей театри миллий колоритни, тилни сақлапла қалмай, шундақла көпмилләтлик елимиз мәдәнийитиниң аҗралмас бир қисми болуп һесаплиниду. Теарда корей хәлқиниң миллий сәнъитиниң асасий жанрлириға вәкиллик қилидиған кәспий мутәхәссисләр топланған. Бу йәрдиму драма трупписи, «Самульнори» этнофольклорлуқ топ, әнъәнивий корей уссуллириниң балети вә вокалистлар бар. 
 Қазақстанда корей театриниң пәйда болуши бу милләт вәкиллириниң Жирақ Шәриқтин Қазақстанға көчүп келишигә беваситә бағлиқ. Улар өзлириниң миллий әнъәнилиригә, урпи-адәтлиригә риайә қилип, фольклорлуқ сәнъитини сақлап қалди. Дәсләпки корей миллий театри 1932-жили Жирақ Шәриқниң Приморье өлкисидә қурулған. Корей театриниң тарихиға нәзәр ташлисақ, уни төрт басқучқа бөлүшкә болиду. Корей театри, Корей сәһнә уссуллири заманивий шараитта дунияда йүз бериватқан җәриянларда чәттә қалмай, әксичә, мәдәнийәтләрара кәңликкә ишәшлик кирмәктә. Қазақстандики дөләт сәясити түпәйли театр өзлириниң тарихий вәтини Корея билән яхши мунасивәт орнатқан. Театр хореографлири Шималий вә Җәнубий Кореяләрдә болуп, билимини мукәммәлләштүрди. Улардинму Қазақстанға балетмейстрлар кәлди. Өзара мәдәний алақиләр артистларға режиссерлиқ вә иҗра қилиш маһарәтлирини ашурушқа имканийәт яратти вә корей сәһнә уссулиниң тәрәққий етишигә түрткә болди.
 Қазақстандики корей әнъәнивий уссуллири корей мәдәнийитиниң әҗайип үлгиси болуп һесаплиниду, инновациялик сәһниләштүрүлгән қоюлумларниң музыка, поэзия, тәсвирий сәнъәт билән болған синтези – миллий мәдәнийәтниң әҗайип көрүнүшидур. Уссулларда сақлинип қалған әнъәниләр һазирқи заман шараитида әвлатлар варислиғини тәминлимәктә. 
 Хуласиләп ейтсақ, барлиқ әнъәниләр көпмилләтлик Қазақстанниң һаятий тәҗрибисини ипадиләйду вә башқиларға үлгә болиду. 

Гүлнарә САЙИТОВА,
Сәнъәтшунаслиқ пәнлириниң 
намзити, профессор, Қазақстанниң 
хизмәт  көрсәткән артисти.

 

 

Предыдущая

Все новости