Государственный республиканский академический Уйгурский театр
музыкальной комедии им.К.Кужамьярова

«Қәдирданлар» течлиқниң қәдрини намайиш қилди

3 марта 2022

Қ.Ғоҗамияров намидики дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ-комедия театриниң мошу мәвсүмини “Премьерилар жили” дәп атисақ, мубалиғә болмас. Театр мошу мәвсүмдә «Муқамлар», «Чарбағ», «Дәттикам» вә башқиму спектакльларниң премьерилирини тамашибинлар диққитигә тәвсийә қилди. Өткән шәнбә вә йәкшәнбә күнлири театр сәһнисидә язғучи Абдувәли Садировниң қәлимигә мәнсүп «Қәдирданлар» спектаклиниң премьериси болуп өтти. Мәзкүр спектакльни режиссер Ялқунҗан Шәмиев сәһниләштүрди.
 Қоюлумниң сюжети бойичә баш қәһриманлар Қурванҗан (Ғәйрәт Тохтибақиев) билән Қурманбай (Пәрһат Давутов) – авған урушиниң ветеранлири. Иккиси мәйданға биллә атлинип, жутиға аман-есән қайтип кәлгән қәдирдан достлар. Уларниң пәрзәнтлири Махсат (Ризат Мамутов) билән Зарина (Нигара Сабирова) иккиси бир-бирини яхши көриду. Амма уларниң муһәббитигә йеңи заманниң қәһримани Бағдат байвәччә (Рисам Мамутов) кашила болиду. У Заринани өзигә аял қилип алмақчи. Зарина Бағдаттин қутулуш үчүн Москваға кетишкә мәҗбур болиду. Уни издәп Махсатму шу яққа кетиду. Спектакльдики йәнә бир тоқунуш, авған урушиниң ветеранлириға тәәллуқ йәр участкисиға бағлиқ болиду. Байвәччә Бағдат өзиниң дөләт органлиридики тонушлири вә қол астидики нөкәрлири арқилиқ ветеранларға қисим көрситип, шу йәрни тартивалмақчи болиду. Амма у мәхситигә йетәлмәйду.
Спектакль авған уруши һәққидә чүширилгән «9-рота» фильмидин, йәнә келип, фильмдики әң шиддәтлик җәң болған пәйтни көрситиштин башлиниду. Шу вақитта шәхсән өзәм течлиқниң, достлуқниң қәдрини дәрһал чүшәндим. Залдики тамашибинларму шундақ һиссиятлар илкидә болди дәп ойлаймән. Бу йәрдә, әлвәттә, режиссерниң маһаритини алаһидә тәкитләш лазим. Ейтмақчи, театрниң баш режиссери Ялқунҗан Шәмиев мошу спектакльдики режиссерлиқ васитиләрни устилиқ билән пайдиланғанлиғи һәммини қайил қилди. 
Мәлумки, театр актерлири образларни яратқанда, һаҗәт болса, нахшиму ейтиду, уссулларниму кәспий дәриҗидә орунлайду. Актерларниң нәқ мошундақ қабилийәтлирини режиссер шу заманниң роһини, кәйпиятини, әһвалини көрситиштә тоғра қолланған. Мәсилән, өткән әсирниң 90-жиллиридики нахшилар, уссул-танцилар, кийим-кечәкләр арқилиқ спектакль вақиәлигиниң дәврини көрсәткән. Униңдин ташқири, Бағдат билән катипниң (Эмина Рәхмәтҗан) «муһәббитиниң» сирлирини йәнила шу хореография арқилиқ изһар қилиду. Шундақла Зарина вә Махсатниң пак муһәббитини, бир-биригә болған сеғинишини, һис-туйғулирини йәнә уссул арқилиқ намайиш қилишқа муйәссәр болған. Һәр икки көрүнүштә актерларниң хореографиясиниң жуқури дәриҗидә екәнлигини байқавелиш тәс әмәс. Спектакль давамида барлиқ уссулларни театрниң кәспий уссулчилирила әмәс, бәлки, актерлириму жуқури дәриҗидә орунлиди. Буму бизниң миллий театримизниң асасий алаһидиликлириниң һәм махтинидиған тәрәплириниң бири дәп ойлаймиз.
 Әлвәттә, спектакльда Саһибәм Норузова (Сауле), юрист (Муһидин Варисов), Назугум Тайирова (Гүлмира), Халмурат Мунаров (полковник), Шөһрәт Мәмәтов (Дәулет), Мәһәмидин Савутов, Турсунҗан Илиев, Бәхитҗан Авдунов, Ялқунҗан Ярмуһәмәтов, Қудрәт Йүсүпов (бандитлар) өз қәһриманлириниң образлириниң утуқлуқ яратқан.
 Қоюлумдин кейин, пурсәттин пайдилинип, муәллип Абдувәли Садировни сөһбәткә җәлип қилдуқ.
 — Абдувәли ака, биз сизни рус тилида иҗат қилидиған язғучи сүпитидә яхши тонуймиз. Бу спектакль драматургиягә ташлиған дәсләпки қәдимиңиз болса керәк?
— Һә, шундақ. Шуниңға җүръәт қилдим. Бу спектакльни икки жил илгири язған. Театрниң әдәбий кеңишидә муһакимидин өткәндин кейин сәһниләштүрүлди. Талантлиқ вә тонулған режиссер Ялқунҗан Шәмиев мениң оюмни режиссерлуқ маһарити билән техиму бейитти дәп ойлаймән.
— Спектакль немишкә «Қәдирданлар» дәп атилиду?
— Мән пьесини «Қурванҗан вә Қурманбай» дәп атиған. Уни уйғур тилиға тәрҗимә қилған Зәйнәпбүви Исламова мошу намни тәклип қилди. Мениңчә, утуқлуқ чиқти. Чүнки мән спектакль арқилиқ достлуқни, меһриванлиқни, муһәббәтни көрситишни мәхсәт қилған едим. «Қәдирданлар» дәп өзгәртилиши мениң оюмни, мәхситимни техиму ечип бәрдимекин дегән пикиргә кәлдуқ. 
 — Сиз спектакльниң икки жил илгири йезилғанлиғини ейттиңиз. Әнди бүгүнки күн турғусидин, йәни январь вақиәлири вә Украинидики вақиәләр турғусидин қарисақ, сиз икки жил илгири мошундақ қийин әһвалларниң болидиғинини тәхмин қилғандәк бопсиз?
— (Күлүп), әлвәттә, мән башарәтчи әмәс. Жуқурида ейтқинимдәк, асасий мәхситим — достлуқ, течлиқ, муһәббәт мавзуси болди. Спектакльниң нәқ мошу пәйттә сәһниләштүрүлүши мошундақ актуал мәсилиләрниң маһийитини, қәдрини йәнә бир қетим намайиш қилди. Бу – мәңгү мавзулар. Пурсәттин пайдилинип, тамашибинларға өзәңларға қәдирдан болған инсанларниң қәдрини билиңлар, уларни иззәтләңлар, һөрмәтләңлар демәкчимән. 
— Йәнә драмилиқ әсәр йезиш оюңиз барму?
— Мән йеқинда «Қрорандин кәлгән бағвән» пьесисини йезип түгәттим. Әнди уни театрға тапшуримән. Мүмкин, уму сәһнигә чиқип қалар.